Ik ben coach en psychoog in Den Haag (psycholoog NIP) en ben ook docent psychologie. Als psycholoog ben ik opgeleid in de cognitieve gedragstherapie (CGT) en relatie- en conflictbegeleiding.
Begeleiding en psychologische coaching
In mijn coaching en psychologische begeleiding (als coach en als wandelcoach) richt ik mij op persoonlijke ontwikkeling en ondersteuning van positieve relaties. In het kader van de positieve psychologie en oplossingsgerichte therapie ondersteun ik mensen van alle leeftijden in hun vitaliteit en gezonde productiviteit, in hun motivatie, flow, betrokkenheid en bevlogenheid .
Speerpunten als coach en psycholoog
Mijn speerpunten als psycholoog zijn zelfzorg (eten, slapen, bewegen, rust en meditatie), brede ontwikkeling, betere relaties, conflictbegeleiding en verandering van mindset. Ook een bewuste omgang met complexe prioriteiten (Wat will ik en wat moet ik?) is vaak een onderwerp bij mijn cliënten.
Positieve relaties
Goed samenwerken, goed met conflicten omgaan en langdurige relaties opbouwen en onderhouden is essentieel voor een goed leven. Ik ondersteun het ontwikkelen en onderhouden von productieve relaties op het werk en in de privesfeer. Belangrijke leerdoelen omvatten bijvoorbeeld constructieve en positieve communicatie.
Persoonlijke ontwikkeling
Vanuit een humanistische en positieve visie ondersteun ik persoonlijke ontwikkeling en levenslang leren, bijvoorbeeld met loopbaancoaching.
Coaching: Omgaan met conflicten
De meeste clienten vragen om steun bij innerlijke conflicten, conflicten op het werk of relatieproblemen. Ik ondersteun clienten erbij om hun uitdagingen en conflicten op een constructieve manier aan te pakken. Clienten leren hoe ze hun gedrag kunnen observeren en doelen kunnen stellen. Ik moedig coachees aan om creatief en flexibel te denken, ambivalente gevoelens onder ogen te zien en hun perspectief te verbreden. Clienten leren om beslissingen te nemen die op lange termijn een constructieve invloed op hen en hun omgeving hebben.
Mindset
*Het opbouwen van een constructieve mindset is een een belangrijk onderdeel van gedragsverandering. Clienten observeren hun gedachten en overtuigingen en leren hun negatieve gedachtepatronen te doorbreken en hun potentieel te benutten
Coach en psychoog Den Haag: Kosten
Een consultatie van 50-60 minuten inclusief follow-up mail met een samenvatting van het gesprek kost 100 euro voor particulieren.
Voor bedrijven die een coachingtraject voor medewerkers zoeken, bijvoorbeeld loopbaancoaching of burn-out-preventie stuur ik graag een offerte voor een coachingtraject.
Groei-mindset, Growth Mindset: De mastery mindset van Carol Dweck is het geloof dat iemands capaciteiten en talenten kunnen worden verbeterd door tijd en moeite. Het is het tegenovergestelde van de “Fixed mindset”, die ervan uitgaat dat iemands intelligentie en vaardigheden vaststaan en niet kunnen veranderen. Een mastery mindset helpt mensen om moeilijke situaties aan te kunnen en hun potentieel te benutten. Dit wordt ook wel als “coping” beschreven.
Mensen met een mastery mindset staan open voor uitdagingen. Zij leren van feedback, zoeken naar nieuwe strategieën en zien inspanning als een manier om te groeien. Ze denken niet dat ze iets al kunnen of niet kunnen, maar dat ze het nog niet kunnen. Ze zijn niet bang om fouten te maken, maar zien ze als kansen om te leren. Ze hebben ook meer zelfvertrouwen en doorzettingsvermogen. Zij geloven dat ze hun doelen kunnen bereiken met hard werken en toewijding.
Mensen met een mastery mindset kunnen meer succes behalen in hun leven, omdat ze zich niet laten beperken door hun angsten of belemmerende overtuigingen. Ze hebben een positieve houding ten opzichte van zichzelf en anderen, en zijn bereid om te blijven leren en verbeteren. Zij zijn intrinsiek gemotiveerd, wat betekent dat ze plezier en voldoening halen uit het leerproces zelf, en niet alleen uit de resultaten of beloningen. Ze staan ook open voor samenwerking en inspiratie van anderen, in plaats van zich bedreigd of jaloers te voelen.
Mastery mindset ontwikkelen
Je ontwikkelt een mastery mindset door bewust te werken aan het veranderen van gedachten en gedrag. Bijvoorbeeld kun je jezelf uitdagen om nieuwe dingen te proberen, jezelf complimenteren voor je inzet. Je kunt ook constructieve feedback vragen en geven, je successen te vieren en je mislukkingen analyseren. Je kunt ook leren van de voorbeelden van mensen die een mastery mindset hebben. Het beste is het om een voorbeeld uit je omgeving te kiezen, iemand die zo veel mogelijk op je lijkt en je ook inspireert. Iedereen kan groeien met passie en oefening.
Een mastery mindset is dus een krachtige manier om jezelf te ontwikkelen en je doelen te bereiken. Het helpt je om je potentieel te ontketenen.
Literatuur:
Dweck, C. S., Dixon, M. L., & Gross, J. J. (2023). What Is Motivation, Where Does It Come from, and How Does It Work? In Motivation Science. New York: Oxford University Press.
Veel mensen hebben last van psychische klachten. Er is bijna niemand te vinden, die niet tijdens het leven eens een lastige periode doormaakt. Stress, klachten en moeilijke emoties zijn een deel van het leven. Een echt probleem in de vorm van een stoornis of een ziekte worden deze klachten pas als de lastige emoties en de bijhorende gevolgen, zoals slecht slapen of eten, langer aanhouden dan een half jaar. Maar als mensen hun klachten meteen serieus nemen en de onderliggende probleem aanpakken, eventueel samen met een coach, worden de klachten snel beter. Het resultaat van reflectie en actie is dan niet alleen herstel, maar veerkacht, een hogere emotionele en persoonlijke competentie. Van klacht nar kracht!
Een confirmation bias, myside-bias of bevestigingsvooroordeel is een cognitieve bias. Deze veel voorkomende denkfout is de neiging om aandacht en waarde te hechten aan informatie die de eigen ideeën, overtuigingen of hypotheses bevestigt. Over informatie die de eigen overtuigingen weerspreekt is men daarentegen hyperkritisch. Over het algemeen hebben mensen in hun leven al veel geïnvesteerd (materieel of sociaal geïnvesteerd) in een bepaalde leefstijl of een maatschappelijke groep en zouden nadelen ondervinden als zij een andere overtuiging moeten accepteren. Er wordt in sommige gevallen ook wel gesproken van “gemotiveerde informatieverwerking” (motivated reasoning) waarbij mensen hun eerdere overtuigingen verdedigen, in stand houden of bevestigen.
In-group en identiteit
Wanneer we ons emotioneel verbonden voelen met bepaalde opvattingen treedt gemakkelijk confirmation bias op. We gebruiken uiteindelijk elk willekeurig “bewijs” dat we vinden om simpelweg de vooraf vastgestelde conclusies van onze in-group te versterken. Vooral wanneer we al tijd, energie en geloof in een groep hebben geïnvesteerd willen we het wereldbeeld beschermen dat onze identiteit bevestigt.
Sociale psychologie, cognitieve bias en identiteit
Wat we als feiten en als waar beoordelen hangt af van onze wens voor positieve informatie over ons zelf en onze toekomst (tenzij we ons aan de twee regels houden die hieronder worden beschreven…) . Informatie die positieve gevolgen heeft voor ons zelf of voor de groep met wie we ons identificeren wordt veel sneller als “waar” beoordeeld. Mensen zijn evolutionair niet ontwikkeld om de werkelijkheid/realiteit goed waar te nemen, maar om in groepen te ageren. Voor ons is belangrijk wat onze vrienden en bondsverwanten vinden, niet wat “echt” aan de hand is. Hierbij is het verschil tussen wetenschapper en leken alleen maar gradueel, niet absoluut.
Selectief winkelen is een argumentatie-tactiek waarbij onvolledig bewijs wordt gebruikt om een standpunt te verdedigen. Hierbij worden anekdotische individuele gevallen of gegevens die een bepaald standpunt lijken te bevestigen gekozen. Tegelijkertijd worden andere relevante soortgelijke gevallen of gegevens die het eigen standpunt kunnen tegenspreken worden genegeerd. Gegevens of andere vergelijkbare gevallen die dit standpunt mogelijk ontkrachten, in breder perspectief plaatsen of nuanceren worden daarbij verzwegen. Cherrypicking kan opzettelijk of onopzettelijk plaatsvinden.
Men kiest of interpreteert elk bewijsstuk dat overtuigingen ondersteunt en verwerpt elk bewijsstuk dat dat niet doet. Een favoriete techniek van de confirmation bias.
Confirmation bias is het tegendeel van het falsificatiebeginsel
Terwijl wetenschappelijk, rationeel en kritisch denken juist om een falsificatieprincipe vraagt, is de confirmation bias juist typisch voor intuïtief, subjectief en bevooroordeeld denken. In sommige groepen, zoals bij complotdenkers, vormt de confirmation bias een steunpilaar van het de denken en de algehele argumentatie.
Maar de confirmation bias komt overal in de samenleving voor, ook bij hoogopgeleide mensen. Beslissingen op basis van deze denkfout komen voor in politieke, organisatorische, financiële en wetenschappelijke contexten. Belangrijk is daarom kritische en open discussie in divers samengestelde groepen. Terwijl de meeste mensen individueel hun eigen denkfouten niet kunnen ontdekken, zijn mensen juist erg goed in het ontdekken van de denkfouten van anderen, vooral als deze niet tot de eigen in-group toebehoren. Groepen nemen doorgaans betere beslissingen wanneer mensen uiteenlopende meningen kunnen uiten.
Psychologische vooroordelen, onzekerheid en zeldzame gebeurtenissen
zwarte zwaan: zeldzame gebeurtenis
Psychologische vooroordelen of denkfouten kunnen belangrijke gevolgen hebben voor individuen en groepen, vooral wanneer deze te maken hebben met onzekerheid en zeldzame gebeurtenissen (ook wel genoemd Zwarte Zwanen). We denken dat we de toekomst kunnen voorspellen aan de hand van eerdere ervaringen. Maar vaak hebben wij onvolledige of onbetrouwbare kennis.
Met name de confirmation bias kan mensen overmoedig maken in hun overtuigingen en voorspellingen. Mensen kunnen aannemen dat ze voldoende of accurate informatie hebben om te anticiperen op zeldzame gebeurtenissen. Ze kunnen alternatieve perspectieven of scenario’s negeren die hun bewustzijn of paraatheid zouden kunnen vergroten. Sommige politieke leiders kunnen bijvoorbeeld waarschuwingen of signalen van potentiële crises of conflicten negeren omdat ze niet in hun verwachtingen of agenda passen. Zie de Russisch-Oekraïense Oorlog, maar ook de COVID-pandemie.
Veel mensen maken zich zorgen over de manipulatieve technieken van de grote social mediaplatforms, die doelgericht aandacht trekken om geld te verdienen. Zo wakkeren online media vaak met triggerende berichten emotie en sensatie aan: online-manipulatie.
Mensen hebben in wezen twee verschillende systemen om kennis over hun omgeving en de wereld te verzamelen: een intuïtief en een systematisch denksysteem. Beide kennissystemen, intuïtief versus wetenschappelijk denken, werken samen. Beide kennissystemen zijn noodzakelijk voor ieder mens.
“Ik ben veerkrachtig.” Hoe waar is die uitspraak voor jou? Het is een van de items uit een veelgebruikte vragenlijst om veerkracht te meten, en het verraadt een hardnekkig misverstand: dat veerkracht een vaste eigenschap is die je nu eenmaal wel of niet hebt. De werkelijkheid is rijker en hoopvoller. Veerkracht is geen bezit maar een proces, en juist daarom valt eraan te werken. In dit artikel laat ik zien hoe recent onderzoek veerkracht opnieuw definieert, en hoe dat samenhangt met je eigen regie (agency) en met de weg uit aangeleerde hulpeloosheid.
Mentale weerbaarheid en gezondheid
Veerkracht: geen eigenschap, maar een proces
De eerste onderzoekers naar veerkracht (resilience) waren ontwikkelingspsychologen in de jaren zeventig. Zij bestudeerden kinderen die opgroeiden onder zware omstandigheden en vroegen zich af waarom sommige van hen toch goed terechtkwamen. Hun eerste vermoeden, dat dit lag aan een bijzondere eigenschap die je wel of niet had, bleek niet te kloppen.
De meest recente en best onderbouwde opvattingis : veerkracht is een dynamisch proces van aanpassing aan een stressor, waarin die hulpbronnen meespelen. Niet iets wat je bent, maar iets wat zich voltrekt.
waaiboom: een beeld voor weerbaarheid en resilience
Verschillende wegen naar veerkracht
In het PI-PE-model (Psychologische Immuniteit–Psychologische Elasticiteit) van IJntema en collega’s is het nuttiger om te denken in paden dan in eigenschappen. Na een concrete stressor kun je verschillende kanten op:
*Soms ben je er psychologisch immuun voor: je blijft stabiel (duurzaamheid) of functioneert achteraf zelfs beter (bloei). *Soms ben je elastisch: je wordt geraakt maar veert terug (herstel), zo nodig door anders naar jezelf of de situatie te leren kijken (transformatie). *En soms loopt het vast in een niet-veerkrachtig pad: vasthouden aan gedrag dat niet meer past (rigiditeit) of je onvoldoende kunnen aanpassen (kwetsbaarheid).
Antifragiliteit is een soort van veerkracht. Dit is een begrip van Nassim Taleb voor systemen die juist sterker worden van de juiste dosis stress, net als het trainen met gewichten. Dit is verwant aan wat de stressonderzoeker Hans Selye eustress (nuttige stress) noemde. De kernvraag is dus niet alleen “Hoe kom ik er weer bovenop?”, maar ook: welk soort veerkracht vraagt deze situatie? Soms is teruggaan naar hoe het was passend, maar soms is het beter om mee te bewegen naar iets nieuws.
Stabiliteit is nog geen veerkracht
Een belangrijke waarschuwing uit de systeemwetenschap: stabiliteit en veerkracht zijn niet hetzelfde. Soms lijkt een system (een mens is een systeem, maar ook een huwelijk, of een gezin, of een land) stabil en klapt toch ineens heel snel in elkaar. Wel merk je al voor de instorting, al dat het systeem, of de mens, niet meer flexiebel reageert. Voor werkstress en burn-out is dat een waardevol inzicht: blijf niet alleen letten op de snelle, zichtbare signalen (“ik draai nog mee”), maar juist op de trage: herstel je nog van een drukke week, of duurt dat steeds langer?
Veerkracht en je eigen regie
Welk pad je opgaat, hangt volgens het PI-PE-model af van een combinatie van factoren: *de aard, ernst en duur van de stressor; *je eerdere ervaringen ermee; de betekenis die je eraan geeft; *en bevorderende én belemmerende factoren in jezelf én in je omgeving.
Veerkracht is dus niet puur individueel maar systemisch: ook je omgeving doet mee. We zouden daarom niet te snel moeten oordelen dat de één “veerkrachtiger” is dan de ander. Misschien was de stressor zwaarder of de omgeving kariger.
Precies in die betekenisgeving zit de brug naar je eigen regie. Hoe je een tegenslag uitlegt, dus je attributiestijl, bepaalt mede welk pad je inslaat. Zie je een tegenslag als iets persoonlijks, blijvends en allesomvattends, dan bewandel je in feite een niet-veerkrachtigepad. Dit is een teken van aangeleerde hulpeloosheid: het gevoel dat je handelen er toch niet toe doet. Als he lukt om te leren om er anders naar te kijken en opnieuw te ervaren dat je wél invloed hebt open je juist de weg naar herstel en transformatie. Dat is dezelfde beweging die ik beschrijf in verdriet, angst en boosheid: van klacht naar kracht en in meer zelfcompassie.
Hoe versterk je veerkracht?
Omdat veerkracht een proces is, valt het niet af te vinken met één training. Het PI-PE-model wijst op meerdere aangrijpingspunten:
De stressor doseren waar dat kan, zodat je niet ineens overvraagd wordt. Bijvoorbeeld rust zoeken.
Ervaring opbouwen met terugkerende stressoren. Een goed gedoseerde uitdaging maakt sterker (het antifragiliteits-idee), mits er ruimte is om te herstellen en te leren.
Inzicht krijgen in de betekenis die je aan een ervaring geeft, en alternatieve betekenissen onderzoeken. Lees meer over alternatieve gedachten in mijn blog over Cognitieve gedragstherapie.
Belemmerende factoren wegnemen of verminderen, zoals opgestapelde andere stressoren. Bijvoorbeel hulp inhuren voor schoonmaak, financiele organisatie etc.
Veerkracht is dus dynamisch, systemisch en te beïnvloeden. De vraag is niet langer “ben ik veerkrachtig?”, maar “welk pad wil ik op, en wat heb ik daarvoor nodig, in mezelf én om me heen?”. Daarmee is mentale veerkracht onlosmakelijk verbonden met je eigen regie. In coaching is het versterken van die regie, en het stap voor stap herwinnen ervan na aangeleerde hulpeloosheid, vaak de rode draad.
Literatuur
Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman.
Holling, C. S. (1973). Resilience and stability of ecological systems. Annual Review of Ecology and Systematics, 4, 1–23.
IJntema, R. (2021). Psychologische veerkracht: een uitdaging in alle opzichten. De Psycholoog, 56(11), 10–21.
IJntema, R. C., Schaufeli, W. B., & Burger, Y. D. (2023). Resilience mechanisms at work: the Psychological Immunity–Psychological Elasticity model of psychological resilience. Current Psychology, 42, 4719–4731.
Klaas, B. (2026, 4 juni). What is resilience? The Garden of Forking Paths.
Scheffer, M., e.a. (2009). Early-warning signals for critical transitions. Nature, 461, 53–59.
Taleb, N. N. (2012). Antifragile: Things that gain from disorder. Random House.
Emoties horen bij de meest directe ervaringen die we hebben. Tegelijk weten we vaak niet goed wat we met onze emoties aan moeten. We worden overvallen door boosheid, lopen vast in piekeren of voelen ons somber zonder te kunnen zeggen waarom. De neiging is dan om emoties te zien als iets wat we moeten wegdrukken of “onder controle krijgen”. Maar dat is niet hoe het werkt, en het helpt vaak niet.
Twee vaardigheden maken het verschil bij het omgaan met emoties. De eerste is emotiekennis: je gevoelens leren herkennen, benoemen en begrijpen. De tweede is emotieregulatie: leren omgaan met wat je voelt, zodat je emoties je informeren in plaats van overspoelen. Deze pagina geeft een overzicht van beide en verwijst naar de verdiepende artikelen waarin ik er dieper op inga.
Wat zijn emoties eigenlijk?
Lange tijd gold het gevoel als de tegenpool van het verstand: iets primitiefs dat de heldere rede in de weg zit. De moderne psychologie kijkt er anders naar. Emoties zijn functioneel. Ze zijn signalen die ons helpen navigeren: angst wijst op mogelijk gevaar, boosheid op een geschonden grens, verdriet op verlies, vreugde op iets wat de moeite waard is. Wie zijn emoties als vijand behandelt, gooit waardevolle informatie weg.
Twee inzichten kleuren dat beeld verder in. Ten eerste construeert je brein emoties actief; ze zitten niet als kant-en-klare “vingerafdrukken” in je lijf, maar ontstaan uit lichamelijke signalen die je brein een betekenis geeft. Ten tweede zijn emoties niet alleen iets van binnen: ze spelen zich ook af tussen mensen, als een vorm van communicatie. Beide invalshoeken werk ik verderop uit. Voor nu is de kern: voordat je je emoties kunt sturen, helpt het om te begrijpen wat ze zijn en wat ze je vertellen.
Emotiekennis: je gevoelens leren herkennen
Niet iedereen ervaart emoties even genuanceerd. De een voelt vooral “rot” of “goed”, de ander kan onderscheid maken tussen teleurstelling, schaamte, irritatie en gekwetstheid. Dat verschil heet emotionele granulariteit: het vermogen om je gevoelens fijnmazig te benoemen. Het klinkt als een detail, maar het heeft gevolgen. Wie preciezer benoemt wat hij voelt, kan er ook gerichter naar handelen. Mensen met een rijker emotievocabulaire blijken dan ook veerkrachtiger om te gaan met stress.
Emotiekennis begint dus bij taal en bij zelfkennis: stilstaan bij wat je voelt, het een naam geven en onderzoeken waar het vandaan komt. In het blog Verdriet, angst en boosheid: van klacht naar kracht laat ik zien hoe juist de “lastige” emoties een motor voor verandering kunnen zijn, en in Betere zelfkennis hoe je jezelf werkelijk leert kennen.
Emotieregulatie: omgaan met wat je voelt
Emotieregulatie wordt vaak verward met emoties onderdrukken. Dat is een misverstand. Op de lange duur is dit zelfs contraproductief, want wat je wegdrukt komt meestal ergens anders terug. Goede emotieregulatie is iets anders: het is de vaardigheid om aanwezig te blijven bij wat je voelt, er wat ruimte te scheppen en vervolgens te kiezen wat bij je past.
Twee benaderingen vullen elkaar daarbij mooi aan. De eerste is hercategoriseren: dezelfde lichamelijke sensatie een andere betekenis geven. Bijvoorbeeld de kriebels vóór een presentatie niet labelen als “angst” maar als “spanning die me scherp maakt”. De tweede is emotionele flexibiliteit: niet vastlopen in je automatische reacties, maar afstand nemen van je gedachten en handelen vanuit je waarden. Beide werk ik uit in het blog Emotionele flexibiliteit: je emoties begrijpen en sturen.
Voor concrete handvatten sluiten ook bestaande artikelen hierop aan: Copingstrategieën over hoe je met stress en tegenslag omgaat, Cognitieve gedragstherapie over het bijsturen van gedachten en gedrag, en Meer zelfcompassie over milder zijn voor jezelf wanneer het moeilijk is.
Emoties spelen zich af tussen mensen
Emoties zijn deel van belangrijk bewuste en onbewuste communicatie tussen mensen. Een sombere of teleurgestelde gelaatsuitdrukking, een stem die scherper wordt, tranen of een glimlach: dit zijn signalen die anderen aflezen en waar ze op reageren. Zo sturen emoties relaties, conflicten, samenwerking en leiderschap, vaak zonder dat we het doorhebben. Emoties zijn bovendien besmettelijk: stemmingen verspreiden zich van mens tot mens.
Waarom is dit alles belangrijk? Omdat het raakt aan iets groters: je agency, of eigen regie: het gevoel zelf aan het roer van je leven te staan. Wie zijn emoties niet begrijpt, wordt erdoor geleefd: reageert automatisch, vermijdt of ontploft. Wie ze leert kennen en reguleren, krijgt keuzevrijheid terug. Dit gebeurt als je tussen de prikkel en de reactie ruimte te schept waarin je eigen keuze past.
Emotiekennis en emotieregulatie zijn in die zin bouwstenen van eigen regie. Hoe deze samenhangen met autonomie, motivatie en veerkracht lees je op de pagina over agency en eigen regie en in het artikel over autonomie als psychologische basisbehoefte.
In mijn werk als coach staat de verandering van overspoeld worden naar zelf sturen vaak centraal. Het begint klein: stilstaan bij wat je voelt, het preciezer benoemen, en van daaruit kiezen wat bij je past.
Literatuur
Barrett, L. F. (2017). How Emotions Are Made: The Secret Life of the Brain. Houghton Mifflin Harcourt. (Nederlandse vertaling: Hoe emoties ontstaan: het geheime leven van het brein.)
David, S. (2017). Emotionele flexibiliteit: laat los, omarm verandering en bloei op in je werk en je leven. Amsterdam: Meulenhoff Boekerij. (Oorspronkelijke titel: Emotional Agility, 2016.)
Van Kleef, G. A. (2012). Op het gevoel: hoe we elkaar beïnvloeden met onze emoties. Amsterdam: Atlas.
Van Kleef, G. A. (2009). How emotions regulate social life: The emotions as social information (EASI) model. Current Directions in Psychological Science, 18(3), 184–188.
Wat bepaalt de acties van mensen? Velen van ons verklaren menselijk gedrag intuïtief met persoonlijkheid: dus met een karakteristiek patroon van denken, voelen en gedrag, dat redelijk stabiel is en in verschillende situaties constant blijft.
Om persoonlijkheidskenmerken woedt sinds 1960 een fel wetenschappelijk debat: sommige psychologen beweren dat een bepaalde situatie, en niet persoonlijkheidskenmerken de belangrijkste oorzaak van gedrag zijn. Persoonlijkheid is grotendeels, of tenminste voor de helft erfelijk. Maar behavioristisch georiënteerde psychologen zetten vraagtekens bij de invloed van erfelijkheid en onderstrepen de invloed van situaties en leergeschiedenis op het gedrag ten opzichte van stabiele interne of erfelijke factoren.
In de laatste twee decennia werd met behulp van uitgebreid onderzoek vastgesteld dat persoonlijkheidskenmerken bestaan, en dat deze het feitelijke gedrag van een persoon gedeeltelijk kunnen voorspellen en ook een voorspellende kracht bezitten, wat de verschillende indicatoren van maatschappelijk succes betreft, zoals bijvoorbeeld inkomen.
De effecten van persoonlijkheidskenmerken op het gedrag zijn het makkelijkst te onderkennen wanneer mensen herhaaldelijk in verschillende situaties worden geobserveerd: In elke unieke situatie wordt het gedrag van een persoon door zowel de persoonlijkheid als ook situatie beïnvloed. Maar als iemand in veel verschillende situaties geobserveerd wordt, kan men de psychologische invloed van gedrag vaststellen.
Big Five
Veel studies en daarmee samenhangende complexe berekeningen hebben aangetoond welke persoonlijkheidskenmerken voor het begrijpen van het gedrag het meest belangrijk zijn. Het belangrijkste model (het universele standaard model) van de persoonlijkheidspsychologie wordt “Big Five” genoemd.
Dit is een persoonlijkheidsmodel dat vijf belangrijke dimensies van de persoonlijkheid toont: Extraversie (tegenpool: Introversie), vriendelijkheid, zorgvuldigheid, emotionele stabiliteit en openheid voor nieuwe ervaringen.
Extraversie (tegenpool: Introversie), vriendelijkheid, zorgvuldigheid, emotionele stabiliteit en openheid voor nieuwe ervaringen.
Verandering van persoonlijkheid in de levensloop
Persoonlijkheidskenmerken zijn relatief stabiel in de verloop van tijd, maar ze kunnen ook tijdens het leven geleidelijk veranderen, en dat gebeurt dan meestal in een positieve richting. Uit onderzoek blijkt dat de meeste volwassen vriendelijker, zorgvuldiger en emotioneel veerkrachtiger zijn, als ze ouder worden. Deze veranderingen ontwikkelen zich over jaren of decennia. Verschillende studies in de afgelopen jaren hebben dit aangetoond. Het meest interessante en meest complete onderzoek (ruim 1 miljoen deelnemers) komt van Christopher J. Soto en anderen (zie hieronder). Het gaat hier om een dwarsdoorsnedeonderzoek, waar verschillende mensen op verschillende leeftijden onderzocht worden. Het gaat dus niet om herhaald onderzoek bij dezelfde personen, zoals het in een longitudinale studie.
Het onderzoek van Soto al. is om verschillende redenen zeer interessant:
verschillen in persoonlijkheid bij personen van 10 tot 65 jaar
De resultaten gender-specifiek geanalyseerd
De resultaten niet alleen op het niveau van de vijf Big Five-dimensies , maar ook in groter detail: namelijk afzonderlijk voor twee verschillende facetten per Big Five eigenschap. Bij sommige Big Five dimensies zijn de leeftijdstrends op het detailniveau van de facettendimensie van bijzonder belang, zoals bijvoorbeeld de facettendimensie zelfdiscipline als een deeldimensie van zorgvuldigheid.
Zorgvuldigheid neemt bij de oudere deelnemers aan de studie toe. Vrouwen zijn meer zorgvuldig dan mannen (zie grafiek Soto p. 337 linksonder)
De deeldimensie zelfdiscipline is voornamelijk verantwoordelijk voor de toename in zorgvuldigheid terwijl ordelijkheid (het tweede facet van de dimensie zorgvuldigheid) niet veel verschilt tussen deelnemers van verschillende leeftijden. De toename van de zelfdiscipline is waarschijnlijk gerelateerd aan de socialisatie en verantwoordelijkheid in werk en gezin.
Vriendelijkheid verschilt niet veel tussen volwassenen van verschillende leeftijd, maar is wat sterker bij oudere personen. Vrouwen zijn algemeen vriendelijker dan mannen .
Neuroticisme (=tegendeel van emotionele stabiliteit), met de facetten van angst en depressie, verschilt sterk tussen volwassenen van verschillende leeftijd (dit resultaat komt terug in alle vergelijkbare studies), waarbij jongere volwassenen veel kwetsbaarder zijn dan oudere. In alle studies scoren jonge vrouwen veel hoger dan jonge mannen op neuroticisme, en dan met name op de sub-dimensie angst, maar nemen de neuroticisme-verschillen tussen mannen en vrouwen in de loop van leven af .
Extraversie blijft tijdens het leven ongeveer gelijk, en vrouwen zijn iets extraverter dan mannen .
Oudere deelnemers tonen iets meer openheid voor nieuwe ervaringen, waarbij mannen gemiddeld meer open zijn dan vrouwen. Er zijn grote verschillen op het niveau van de facetten: Vrouwen van alle leeftijden zijn opener voor esthetiek dan mannen; terwijl mannelijke deelnemers vanaf de leeftijd van 25 jaar meer open zijn voor nieuwe ideeën dan vrouwen (Soto, p. 341 boven).
Interpretatie
Al deze resultaten voor persoonlijkheidsverandering zijn niet van toepassing op het individuele niveau en kunnen ook te wijten zijn aan de generatieverschillen. De resultaten zijn ook mogelijk cultuurspecifiek omdat de vragen in het Engels zijn ingevuld (…maar de vragen waren wel voor iedereen online beschikbaar).
Een heel ander aspect van persoonlijkheidsverandering in de tijd komt uit evolutionair onderzoek naar voren: uit tweelingsonderzoek blijkt, dat neuroticisme met de tijd over de populatie afneemt en extraversie toeneemt, op grond van reproductief gedrag: neurotische mensen krijgen minder kinderen en extraverte mensen juist meer kinderen.
Literatuur
Soto, C. J., John, O. P., Gosling, S. D., & Potter, J. (2011). Age differences in personality traits from 10 to 65: Big Five domains and facets in a large cross-sectional sample. Journal of personality and social psychology, 100(2), 330.
