Als psycholoog en gedragstherapeut merk ik dat veel cliënten zich bij het eerste gesprek al een diagnose of een persoonlijkheidsetiket hebben opgeplakt: “Ik ben hoogsensitief”, “Ik denk dat ik ADHD heb”, “Ik heb vast een depressie”, “Ik ben nu eenmaal een vermijdend type”. Persoonlijkheidstesten op internet en DSM-5-categorieën uit populaire podcasts hebben hun weg gevonden naar de spreekkamer.
Die labels kunnen herkenning en opluchting geven. Tegelijk zit er een spanningsveld tussen dit soort algemene categorieën en wat een gedragstherapeut of -coach in de praktijk doet: een heel specifieke, individuele gedragsanalyse maken om verandering op gang te brengen.
Het probleem met algemene labels
Persoonlijkheidsprofielen en DSM-labels zijn per definitie abstract en algemeen. Ze zijn ontworpen om verschillende mensen onder één noemer te kunnen vatten. Dat is handig voor onderzoek, verzekeringen en communicatie tussen behandelaars, maar voor een veranderingstraject is het vaak juist te weinig.
Wat een label namelijk niet vertelt:
- Wanneer en in welke situatie het probleem precies optreedt
- Hoe vaak het zich voordoet
- Wat het uitlokt en wat het in stand houdt
- Wat de cliënt al heeft geprobeerd
- Waar de uitzonderingen zitten: de momenten waarop het probleem juist niet optreedt
Bovendien gedraagt een diagnose zich vaak als een Fixed mindset in plaats van een groeimindset. Wie zichzelf vastpint op “ik heb burn-out”, “ik ben hoogsensitief” of “ik ben perfectionistisch”, schrijft zichzelf impliciet een vast karakter toe. Het label suggereert een eigenschap die je bent, in plaats van gedrag dat je doet en kunt veranderen. En dat is precies het verschil tussen vastzitten en in beweging komen.
Wat een gedragsanalyse wél doet
In de cognitieve gedragstherapie en in gedragscoaching kijken we op een heel andere manier naar problemen. We maken een nauwkeurige functieanalyse: we onderzoeken welke functie het probleemgedrag in iemands leven vervult, in welke context het optreedt, en welke factoren het in stand houden.
De kernvragen die ik in een coaching- of therapietraject samen met de cliënt onderzoek:
- Wat is het probleem precies? Niet “ik ben gestrest”, maar bijvoorbeeld: “ik lig vanaf 03:00 uur wakker en pieker over een gesprek met mijn leidinggevende”.
- Waar, wanneer en hoe vaak doet het zich voor? Op werkdagen of ook in het weekend? Thuis of op kantoor? Dagelijks of een paar keer per maand?
- Hoe lang bestaat het probleem en hoe heeft het zich in de tijd ontwikkeld? Is het sluipend gegroeid of begonnen na een duidelijke gebeurtenis? Wordt het erger, minder, of blijft het stabiel?
- Welke situaties lokken het uit, en in welke situaties treedt het juist niet op? De uitzonderingen zijn vaak goud waard; ze laten zien welke factoren beschermend werken.
- Wat zijn de negatieve én positieve gevolgen van het gedrag? Vermijden geeft op korte termijn rust en is daarmee bekrachtigend, ook al kost het op lange termijn veel. Zonder die functie te begrijpen, is het bijna onmogelijk om gedrag te veranderen.
- Wat heeft de cliënt eerder ondernomen om het probleem op te lossen, en wat werkte (een beetje) wel of niet?
Deze concrete beschrijving levert iets op waar je echt mee kunt werken. Geen diagnose, maar een werkbare beschrijving van gedrag in context.
Het dagboek als observatie-instrument
Om die nauwkeurige beschrijving mogelijk te maken, krijgen cliënten in mijn praktijk de opdracht een dagboek bij te houden. Niet als bekentenis of dagboekroman, maar als observatie-instrument: korte aantekeningen over situatie, gedrag, gedachten, gevoel en gevolg.
Voor wie niet graag schrijft, zijn er prima alternatieven: tekst inspreken op de telefoon, een paar steekwoorden in een notitie-app, of een kort spraakmemo na een lastige situatie. Het gaat niet om mooie zinnen, maar om dichtbij de feiten blijven.
Tijdens de sessies bespreken we deze observaties. Vaak ontdekken cliënten al door dit observeren patronen die ze daarvoor niet zagen — dat is op zichzelf al een belangrijke stap richting betere zelfkennis en richting verandering.
Hoe een zelfdiagnose kan veranderen
Ik maak het regelmatig mee dat een cliënt met een bepaalde zelfdiagnose binnenkomt, en dat die diagnose verandert zodra we het gedrag goed onder de loep nemen.
Een voorbeeld: iemand stelt bij zichzelf een depressie vast. Na een paar weken dagboeknotities blijkt dat de sombere stemming, het piekeren en het weinig zin hebben vrijwel uitsluitend optreden op dagen dat er een spanning is geweest met de partner, of na een avond waarop er niet over een sluimerend conflict werd gesproken. In het weekend bij vrienden, op vakantie zonder partner, of na een goed gesprek thuis: dan zijn de klachten er nauwelijks. Het label “depressie” doet dan eigenlijk geen recht aan wat er aan de hand is. Het echte werk zit in de relatie en in de manier waarop conflicten wel of niet worden besproken.
Andersom kan het ook: iemand denkt dat “het wel aan mijn partner zal liggen”, terwijl het dagboek laat zien dat onregelmatig slapen, te weinig bewegen en cafeïne in de avond een grote rol spelen. Dan kijken we eerder naar leefstijl-interventies.
In beide voorbeelden is de winst hetzelfde: door precies te kijken in plaats van te labelen, komt er ruimte voor concrete actie. Het probleem verschuift van klacht naar kracht.
De meerwaarde van een psycholoog of coach
De meerwaarde van een goede psycholoog of coach zit niet in het stellen van een dikker label, maar juist in het helpen formuleren van een nauwkeurige probleembeschrijving. Een professionele buitenstaander stelt andere vragen dan je tegen jezelf stelt: minder oordelend, meer specificerend, en met aandacht voor de uitzonderingen en hulpbronnen die je zelf gemakkelijk over het hoofd ziet.
Pas wanneer het probleem zo nauwkeurig is beschreven dat je het kunt zien gebeuren in een filmpje en gedrag concreet maakt (wie, wat, waar, wanneer, met welke gedachte en met welk gevolg) wordt verandering een concrete oefening in plaats van een vaag voornemen.
Wil je hier meer over lezen? Zie ook mijn blog De meerwaarde van een psycholoog-coach.