“Ik ben veerkrachtig.” Hoe waar is die uitspraak voor jou? Het is een van de items uit een veelgebruikte vragenlijst om veerkracht te meten, en het verraadt een hardnekkig misverstand: dat veerkracht een vaste eigenschap is die je nu eenmaal wel of niet hebt. De werkelijkheid is rijker en hoopvoller. Veerkracht is geen bezit maar een proces, en juist daarom valt eraan te werken. In dit artikel laat ik zien hoe recent onderzoek veerkracht opnieuw definieert, en hoe dat samenhangt met je eigen regie (agency) en met de weg uit aangeleerde hulpeloosheid.
Veerkracht: geen eigenschap, maar een proces
De eerste onderzoekers naar veerkracht (resilience) waren ontwikkelingspsychologen in de jaren zeventig. Zij bestudeerden kinderen die opgroeiden onder zware omstandigheden en vroegen zich af waarom sommige van hen toch goed terechtkwamen. Hun eerste vermoeden, dat dit lag aan een bijzondere eigenschap die je wel of niet had, bleek niet te kloppen.
De meest recente en best onderbouwde opvattingis : veerkracht is een dynamisch proces van aanpassing aan een stressor, waarin die hulpbronnen meespelen. Niet iets wat je bent, maar iets wat zich voltrekt.
Verschillende wegen naar veerkracht
In het PI-PE-model (Psychologische Immuniteit–Psychologische Elasticiteit) van IJntema en collega’s is het nuttiger om te denken in paden dan in eigenschappen. Na een concrete stressor kun je verschillende kanten op:
*Soms ben je er psychologisch immuun voor: je blijft stabiel (duurzaamheid) of functioneert achteraf zelfs beter (bloei).
*Soms ben je elastisch: je wordt geraakt maar veert terug (herstel), zo nodig door anders naar jezelf of de situatie te leren kijken (transformatie).
*En soms loopt het vast in een niet-veerkrachtig pad: vasthouden aan gedrag dat niet meer past (rigiditeit) of je onvoldoende kunnen aanpassen (kwetsbaarheid).
Antifragiliteit is een soort van veerkracht. Dit is een begrip van Nassim Taleb voor systemen die juist sterker worden van de juiste dosis stress, net als het trainen met gewichten. Dit is verwant aan wat de stressonderzoeker Hans Selye eustress (nuttige stress) noemde. De kernvraag is dus niet alleen “Hoe kom ik er weer bovenop?”, maar ook: welk soort veerkracht vraagt deze situatie? Soms is teruggaan naar hoe het was passend, maar soms is het beter om mee te bewegen naar iets nieuws.
Stabiliteit is nog geen veerkracht
Een belangrijke waarschuwing uit de systeemwetenschap: stabiliteit en veerkracht zijn niet hetzelfde. Soms lijkt een system (een mens is een systeem, maar ook een huwelijk, of een gezin, of een land) stabil en klapt toch ineens heel snel in elkaar.
Wel merk je al voor de instorting, al dat het systeem, of de mens, niet meer flexiebel reageert. Voor werkstress en burn-out is dat een waardevol inzicht: blijf niet alleen letten op de snelle, zichtbare signalen (“ik draai nog mee”), maar juist op de trage: herstel je nog van een drukke week, of duurt dat steeds langer?
Veerkracht en je eigen regie
Welk pad je opgaat, hangt volgens het PI-PE-model af van een combinatie van factoren:
*de aard, ernst en duur van de stressor;
*je eerdere ervaringen ermee; de betekenis die je eraan geeft;
*en bevorderende én belemmerende factoren in jezelf én in je omgeving.
Veerkracht is dus niet puur individueel maar systemisch: ook je omgeving doet mee. We zouden daarom niet te snel moeten oordelen dat de één “veerkrachtiger” is dan de ander. Misschien was de stressor zwaarder of de omgeving kariger.
Precies in die betekenisgeving zit de brug naar je eigen regie. Hoe je een tegenslag uitlegt, dus je attributiestijl, bepaalt mede welk pad je inslaat. Zie je een tegenslag als iets persoonlijks, blijvends en allesomvattends, dan bewandel je in feite een niet-veerkrachtigepad. Dit is een teken van aangeleerde hulpeloosheid: het gevoel dat je handelen er toch niet toe doet.
Als he lukt om te leren om er anders naar te kijken en opnieuw te ervaren dat je wél invloed hebt open je juist de weg naar herstel en transformatie.
Dat is dezelfde beweging die ik beschrijf in verdriet, angst en boosheid: van klacht naar kracht en in meer zelfcompassie.
Hoe versterk je veerkracht?
Omdat veerkracht een proces is, valt het niet af te vinken met één training. Het PI-PE-model wijst op meerdere aangrijpingspunten:
- De stressor doseren waar dat kan, zodat je niet ineens overvraagd wordt. Bijvoorbeeld rust zoeken.
- Ervaring opbouwen met terugkerende stressoren. Een goed gedoseerde uitdaging maakt sterker (het antifragiliteits-idee), mits er ruimte is om te herstellen en te leren.
- Inzicht krijgen in de betekenis die je aan een ervaring geeft, en alternatieve betekenissen onderzoeken. Lees meer over alternatieve gedachten in mijn blog over Cognitieve gedragstherapie.
- Gerichte persoonlijke hulpbronnen versterken, zoals een mastery mindset en passende copingstrategieën.
- Gerichte omgevingshulpbronnen versterken: steun, verbondenheid en een werkomgeving die je autonomie ondersteunt.
- Belemmerende factoren wegnemen of verminderen, zoals opgestapelde andere stressoren. Bijvoorbeel hulp inhuren voor schoonmaak, financiele organisatie etc.
Veerkracht is dus dynamisch, systemisch en te beïnvloeden. De vraag is niet langer “ben ik veerkrachtig?”, maar “welk pad wil ik op, en wat heb ik daarvoor nodig, in mezelf én om me heen?”. Daarmee is mentale veerkracht onlosmakelijk verbonden met je eigen regie. In coaching is het versterken van die regie, en het stap voor stap herwinnen ervan na aangeleerde hulpeloosheid, vaak de rode draad.
Literatuur
Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman.
Holling, C. S. (1973). Resilience and stability of ecological systems. Annual Review of Ecology and Systematics, 4, 1–23.
IJntema, R. (2021). Psychologische veerkracht: een uitdaging in alle opzichten. De Psycholoog, 56(11), 10–21.
IJntema, R. C., Schaufeli, W. B., & Burger, Y. D. (2023). Resilience mechanisms at work: the Psychological Immunity–Psychological Elasticity model of psychological resilience. Current Psychology, 42, 4719–4731.
Klaas, B. (2026, 4 juni). What is resilience? The Garden of Forking Paths.
Scheffer, M., e.a. (2009). Early-warning signals for critical transitions. Nature, 461, 53–59.
Taleb, N. N. (2012). Antifragile: Things that gain from disorder. Random House.
